สงครามไม่เคยนับ ‘เธอ’

ณ เทือกเขาคาร์เพเทียน ผู้หญิงสามคนนั่งอยู่ในความเงียบ...

สองคนในนั้นเป็นแม่ อีกหนึ่งคนเป็นเมีย ทั้งสามเพิ่งสูญเสียคนที่รักไปในสงครามรัสเซีย-ยูเครน ผู้ชายของพวกเธอจากไปโดยไม่เปิดโอกาสให้ได้ทำใจหรือร่ำลากัน กล้องของผู้กำกับ เลเซีย ดิแอค บันทึกความรู้สึกที่พวกเธอถ่ายทอดออกมาจากก้นบึ้งหัวใจ ซึ่งแม้จะเป็นไปแบบเรียบ ๆ กลางขุนเขาเงียบสงบ แต่ก็ทำให้เราสัมผัสได้อย่างง่ายดายถึงความโศกเศร้าและเจ็บปวดของ ‘บาดแผล’ (หรือ Wounds ตามชื่อเรื่อง) ของพวกเธอที่ยังไม่เคยได้รับการเยียวยา

เรื่องราวของ ‘สงคราม’ นั้นมักถูกบันทึกไว้บนหน้าประวัติศาสตร์ในแง่มุมของยุทธวิธี ชัยชนะ หรือความปราชัยของรัฐและชาติ เป็นเรื่องเล่าของวีรบุรุษผู้กล้าหาญและเสียสละ เป็นตำนานการต่อสู้ที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น เป็นเรื่องของเหล่าชายชาตรีที่บางครั้งอาจยิ่งใหญ่ถึงขั้นได้รับการยกย่องเป็นอนุสาวรีย์ ขณะที่เรื่องของแม่และเมียที่ถูกทิ้งไว้เบื้องหลังให้ยังต้องตื่นขึ้นทุกเช้าท่ามกลางซากปรักหักพังกลับไม่เคยถูกนับรวม จนราวกับว่าสงครามเกี่ยวข้องแค่กับคนบนสนามรบ แต่ไม่เคยส่งผลกระทบใดๆ แก่คนข้างหลังเลย

ภาพจากสารคดีเรื่อง Wounds บาดแผล

ภาพจากสารคดีเรื่อง Wounds บาดแผล

สถาบันเศรษฐศาสตร์และการเมืองแห่งลอนดอน (LSE) เคยเผยแพร่งานวิจัยที่มีข้อมูลน่าสนใจว่า แม้ผู้ชายจะเป็นกลุ่มหลักที่เสียชีวิตจากปฏิบัติการทางทหารโดยตรง แต่ผู้หญิงคือกลุ่มประชากรที่เผชิญกับ 'ผลทางอ้อม' รุนแรงเสียยิ่งกว่า พวกเธอไม่ตาย แต่ยังต้องสู้ต่อไปกับสภาพบ้านเมืองหลังสงครามที่ทั้งขาดแคลนอาหาร ระบบสาธารณสุขล่มสลาย และต้องแบกรับภาระอย่างเหนื่อยยากในการประคับประคองครอบครัวให้อยู่รอด นอกจากนั้น UN Women ก็เคยมีรายงานถึงผลจากสงครามยูเครนด้วยว่า ในยูเครน ผู้หญิงมีความเสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าสูงถึงร้อยละ 42 และต้องแบกรับงานดูแล (ที่ไม่ได้รับค่าตอบแทนใด ๆ) สูงถึงสัปดาห์ละ 56 ชั่วโมง ซึ่งเป็นภาระที่หนักหนาสาหัสกว่าช่วงเวลาปกติหลายเท่า

และโลกแห่งความเป็นจริงเป็นอย่างไร โลกในภาพยนตร์ก็เป็นแบบนั้น หนังสงครามเกือบทั้งหมดมักวางผู้ชายเป็นศูนย์กลาง มีเพียงไม่กี่เรื่องที่เลือกจะเล่าเรื่องราวของผู้หญิงอย่างลึกซึ้ง โดยตัวอย่างโดดเด่นที่เราอยากขอยกมาพูดถึง มีอาทิ

- The Cranes Are Flying (1957, มิคาอิล คาลาโตซอฟ) เล่าถึงหญิงสาวที่สูญเสียคนรักไปในแนวหน้าและเสียพ่อแม่จากระเบิด ซ้ำร้ายเธอยังถูกล่วงละเมิดท่ามกลางภาวะสงคราม แค้เมื่อเธอจำใจต้องแต่งงานด้วยความสับสน สังคมก็กบับประทับตราว่าเธอเป็นคนชั่ว โดยไม่ใส่ใจจะรับรู้บาดแผลในใจของเธอเลย

- The Marriage of Maria Braun (1979, ไรเนอร์ แวร์เนอร์ ฟาสบินเดอร์) หนังเยอรมันที่ใช้ชีวิตสตรีเป็นอุปมาของเยอรมนีตะวันตกยุคสร้างชาติ เรื่องราวของหญิงแกร่งที่ต้องดิ้นรนเอาตัวรอดด้วยสองมือตัวเอง หลังจากสามีถูกส่งไปรบแล้วหายสาบสูญ เธอกลายเป็นนักธุรกิจหญิงที่ร่ำรวยแต่เย็นชา เพราะแรงงานและร่างกายของเธอถูกใช้ไปหมดสิ้นแล้วกับภาระฟื้นฟูชาติที่ประวัติศาสตร์กระแสหลักไม่เคยจดจำ

- Las Madres: The Mothers of the Plaza of Mayo (1985, ซูซานา เบลาชไตน์ มูญอซ และ ลูร์เดส ปอร์ติโย) สารคดีบันทึกการต่อสู้ของกลุ่มแม่ที่ลูกๆ ของพวกเธอหายตัวไปอย่างลึกลับในช่วงการปกครองแบบเผด็จการ พวกเธอสวมผ้าคลุมศีรษะสีขาวและออกมาเดินขบวนประท้วงทุกสัปดาห์ แม้จะถูกข่มขู่หรือบางคนถูกทำให้หายตัวไปเช่นกัน 

- For Sama (2019, วาด อัล-คาเตียบ) สารคดีทรงพลังที่ผู้หญิงหยิบกล้องมาเล่าเรื่องของตัวเอง ในฐานะแม่ผู้ให้กำเนิดลูกสาวท่ามกลางเสียงระเบิดในอเลปโป ชีวิตของเธอแต่ละวันดำเนินไปด้วยคำถามเดียวคือ เธอจะปกป้องลูกน้อยอย่างไรในสถานที่ที่ความตายกลายเป็นเรื่องปกติเช่นนี้

กลับมาที่ Wounds สิ่งที่สารคดีสั้นเรื่องนี้ทำคือ เปิดพื้นที่ให้แก่เสียงของผู้หญิงที่เป็นธรรมดาผู้ยังต้องหาทางดำเนินชีวิตต่อท่ามกลางสงครามที่ยังไม่สิ้นสุด โดยในปีเดียวกัน ดิแอคยังกำกับ Dad's Lullaby สารคดียาวว่าด้วยทหารผ่านศึกที่กลับมาบ้านพร้อมอาการ PTSD และภรรยาผู้ต้องรับมือกับความเงียบความก้าวร้าวของสามีเพียงลำพัง หนังสองเรื่องนี้จึงเป็นเหมือนสองด้านของเหรียญเดียวกัน ด้านหนึ่งคือผู้หญิงที่รอคนกลับมา แต่พวกเขาไม่กลับ อีกด้านคือผู้หญิงที่ได้คนกลับมาแต่เขาผู้นั้นไม่ใช่คนเดิมอีกต่อไป 

นี่คือพยานหลักฐานที่ยืนยันว่า สงครามไม่ใช่เรื่องยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นแล้วจบลงแค่ตรงแนวหน้า แต่สมรภูมิที่เลวร้ายกว่านั้นยังคงติดตามมาทำร้ายถึงในบ้าน และนำมาซึ่งการต่อสู้แท้จริงที่ ‘ชาติ’ ไม่เคยเหลียวแล

ภาพจากสารคดีเรื่อง Wounds บาดแผล

▶ ติดตามสารคดี Wounds บาดแผล สารคดีที่พาเราไปฟังเสียงของผู้หญิงต่างวัย 3 คนในแถบเทือกเขาคาร์เพเทียน ซึ่งต้องสูญเสียสามีและลูกชายไปในสงครามรัสเซีย-ยูเครน พวกเธอพยายามหาหนทางที่จะรับมือกับความเจ็บปวดผ่านบทกวี มิตรภาพ และการพูดคุยกับผู้กำกับ พร้อม ๆ กับที่ธรรมชาติอันเงียบงันก็ได้รับรู้ถึงความโศกเศร้าและร่ำไห้ไปพร้อมกับพวกเธอ

รับชมได้ทาง www.VIPA.me และ VIPA Application